Çalışma hayatında hem işçinin hem de işverenin hak ve sorumlulukları 4857 sayılı İş Kanunu ile güvence altına alınmıştır. Ancak pek çok çalışan, yıllık izin haklarından fazla mesai ücretlerine, doğum izinlerinden mazeret izinlerine kadar yasal haklarını tam olarak bilmiyor. Hazırladığımız bu rehberde, çalışma hayatının en merak edilen konularına açıklık getiriyoruz.

1. Hizmet Süresine Göre Yıllık Ücretli İzin Hakkı

Çalışanların en çok merak ettiği konuların başında yıllık izin süreleri geliyor. Deneme süresi de dâhil olmak üzere, iş yerinde en az bir yıl çalışmış olan işçiler yıllık ücretli izne hak kazanır. Hizmet süresine göre izin günleri şu şekildedir:

• 1 - 5 yıl arası (5 yıl dahil): En az 14 gün

• 5 - 15 yıl arası: En az 20 gün

• 15 yıl ve daha fazla olanlar: En az 26 gün

Önemli Detaylar:

• Genç ve Kıdemli Çalışanlar: 18 ve daha küçük yaştaki işçiler ile 50 ve daha yukarı yaştaki işçilerin yıllık izin süresi 20 günden az olamaz.

• Yol İzni: Yıllık iznini iş yerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olanlara, talep etmeleri ve belgelemeleri halinde toplam 4 güne kadar ücretsiz yol izni verilmek zorundadır.

• Yer Altı İşçileri: Yer altı işlerinde çalışanların izin süreleri dörder gün arttırılarak uygulanır.

2. Fazla Mesai ve Ücret Hesaplaması

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar "Fazla Çalışma" olarak adlandırılırken, sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenen durumlarda 45 saate kadar yapılan çalışmalar "Fazla Sürelerle Çalışma" olarak tanımlanır.

• Fazla Çalışma Ücreti: Her bir saat için verilecek ücret, normal saatlik ücretin %50 yükseltilmesiyle ödenir. (Veya 1 saat 30 dakika serbest zaman).

• Fazla Sürelerle Çalışma Ücreti: Her bir saat için ücret, %25 yükseltilerek ödenir. (Veya 1 saat 15 dakika serbest zaman).

3. Evlilik, Ölüm ve Doğum: Mazeret İzinleri

Çalışanın özel hayatındaki önemli olaylarda ücretli mazeret izni hakkı bulunmaktadır:

• Evlilik: 3 gün ücretli izin.

• Evlat Edinme: 3 gün ücretli izin.

• Ölüm (Anne, baba, eş, çocuk, kardeş): 3 gün ücretli izin.

• Babalık İzni (Eşin doğum yapması): 5 gün ücretli izin.

• Engelli Çocuk Tedavisi: Çocuğun tedavisi için ebeveynlerden sadece biri tarafından kullanılması kaydıyla bir yıl içinde 10 güne kadar ücretli izin verilebilir.

4. Kadın Çalışanlar ve Analık İzni Hakları

Kadın çalışanlar için gebelik ve doğum sürecinde özel korumalar mevcuttur:

• Doğum İzni: Doğumdan önce 8 ve doğumdan sonra 8 hafta olmak üzere toplam 16 hafta çalıştırılmamaları esastır. Çoğul gebelikte (ikiz vb.) doğum öncesi süreye 2 hafta eklenir.

• Gece Çalışması Yasağı: Yeni doğum yapmış çalışan, doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılamaz. Gebe çalışanlar ise sağlık raporuyla tespit tarihinden doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamaz.

• Yarım Çalışma Ödeneği: Analık izni bitiminden itibaren, birinci doğumda 60, ikincide 120, sonraki doğumlarda 180 gün süreyle haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin kullanılabilir.

5. Yeni İş Arama İzni

İş sözleşmesi feshedilen çalışana, ihbar süresi içinde yeni bir iş bulması için gerekli olan izin verilmelidir.

• Süre: Günde 2 saatten az olamaz.

• Kullanım: İşçi isterse bu saatleri birleştirip toplu olarak kullanabilir.

• Ücret: İşveren iş arama iznini vermez ve işçiyi çalıştırırsa, çalıştığı sürenin ücretini yüzde yüz zamlı öder.

6. Askerlik ve Kanuni Ödevler

Muvazzaf askerlik veya kanuni bir ödev nedeniyle işten ayrılan işçiler, bu ödevin bitiminden itibaren 2 ay içinde eski işlerine dönmek isterlerse; işveren boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk yere o işçiyi almak zorundadır. İşveren işe almazsa eski işçiye 3 aylık ücret tutarında tazminat öder.

Derleyen: Volkan ALTUNAY