Çalışma hayatının anayasası kabul edilen 5510 Sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, hem işverenleri hem de çalışanları yakından ilgilendiriyor. Özellikle İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) sınavlarında sıklıkla soru gelen bu konu; sigorta kolları, iş kazası tanımları, maluliyet oranları ve bildirim süreleri gibi hayati detayları barındırıyor.

İşte 5510 sayılı kanuna göre çalışan hakları, teknik tanımlar ve sınavda hayat kurtaracak kodlamalarla hazırladığımız kapsamlı rehber.

1. Sosyal Sigorta Kolları: Kısa ve Uzun Vade Ayrımı

Sosyal güvenlik sistemimiz, sigorta kollarını "Kısa Vade" ve "Uzun Vade" olmak üzere iki ana kategoriye ayırmaktadır. Sınavlara hazırlananlar için bu ayrımlar şu akılda kalıcı kodlamalarla ifade edilmektedir:

• Kısa Vade Sigorta Kolları (Kodlama: İMHA):

  • İş Kazası

  • Meslek Hastalığı

  • Hastalık

  • Analık

• Uzun Vade Sigorta Kolları (Kodlama: YÖM):

  • Yaşlılık

  • Ölüm

  • Maluliyet

Sigortalı Kimdir? Kısa veya uzun vade sigorta kollarından adına prim ödenen veya kendi adına prim ödeyen (çalışan) kişidir.

2. Maaş, Aylık ve Gelir Arasındaki Farklar Nedir?

Halk arasında hepsi "maaş" olarak bilinse de kanunda bu terimler farklı anlamlar taşır:

• Ücret (Maaş): Sigortalı çalışanlara saatlik, günlük veya aylık olarak ödenen brüt tutardır.

• Aylık: Uzun vadeli sigorta kollarından (Yaşlılık, Maluliyet, Ölüm) yapılan sürekli ödemedir. (Örnek: Emekli maaşı).

• Gelir: İş kazası veya meslek hastalığı (Kısa vade) sonucunda sigortalıya veya hak sahiplerine bağlanan sürekli ödemedir.

3. İş Kazası Sayılma Şartları ve Bildirim Süreleri

5510 sayılı kanuna göre bir olayın "İş Kazası" sayılabilmesi için şu 5 durumdan birinde gerçekleşmesi gerekir:

1. Sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada,

2. İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle,

3. Sigortalının görevli olarak başka bir yere gönderildiği sürede,

4. Emziren kadının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,

5. İşverence sağlanan serviste geçen sürelerde.

Bildirim Süreleri:

• İşveren: Kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK'ya bildirmelidir.

• Sağlık Hizmet Sunucuları: 10 gün içinde bildirmelidir.

• Kolluk Kuvvetleri: Derhal bildirmelidir.

4. Ödenek ve Gelir Bağlanma Şartları

Çalışanların sağlık raporu parası veya sürekli gelir alabilmesi için belirli prim gün sayılarını doldurmuş olması gerekir:

• Geçici İş Göremezlik Ödeneği: İş kazası ve meslek hastalığında ilk günden itibaren, hastalık halinde ise 3. günden itibaren ödenir.

• Hastalık Sigortası: Ödenek alabilmek için son 1 yılda en az 90 gün prim ödenmiş olmalıdır.

• Emzirme Ödeneği: Doğumdan önceki 1 yıl içinde en az 120 gün kısa vade primi bildirilmiş olmalıdır.

• Sürekli İş Göremezlik Geliri: Meslekte kazanma gücünün en az %10 azalmış olması gerekir.

• Maluliyet Aylığı: Çalışma gücünün en az %60'ının kaybedilmiş olması, 10 yıllık sigortalılık süresi ve 1800 gün prim şartı aranır.

5. Meslek Hastalıkları Gruplandırması ve Yükümlülük Süreleri

Meslek hastalıkları mevzuata göre 5 ana grupta sınıflandırılır:

• A Grubu: Kimyasal maddelerle olan hastalıklar

• B Grubu: Cilt (Deri) hastalıkları

• C Grubu: Pnömokonyozlar ve solunum sistemi hastalıkları

• D Grubu: Bulaşıcı hastalıklar

• E Grubu: Fiziksel etkenlerle olan hastalıklar

Dikkat Edilmesi Gereken Yükümlülük Süreleri: Meslek hastalığının, işten ayrıldıktan sonra ne kadar süre içinde ortaya çıkabileceğini ifade eder:

• Gürültü: Yükümlülük süresi 6 aydır. (Meslek hastalığı sayılması için gürültülü işte en az 2 yıl, son 30 gün 85 dB üzeri çalışma şartı vardır).

• Asbest ve Pnömokonyoz: Yükümlülük süresi 10 yıldır.

• Titreşim: 2 yıldır.

Kanser Sınıflandırması (Kanserojen Maddeler)

• Grup 1: İnsanda kesin kanserojen (Örn: Asbest, Benzen, Arsenik).

• Grup 2A: Muhtemel kanserojen.

• Grup 2B: Şüpheli kanserojen.