Günümüzde çalışma hayatının vazgeçilmez bir parçası olan İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG), tesadüflerle değil, yüzyıllar süren bilimsel çalışmalar ve büyük fedakarlıklarla şekillendi. Antik çağdaki ilk koruyucu önlemlerden, modern tıbbın benzen üzerine yaptığı devrim niteliğindeki çalışmalara kadar birçok bilim insanı, işçilerin daha sağlıklı koşullarda çalışması için ömürlerini adadı. İşte İSG tarihinin dönüm noktalarını oluşturan o isimler ve çalışmaları.

Türkiye’de İSG’nin Mimarları

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliği bilincinin yerleşmesinde yerli bilim insanlarının katkısı büyüktür:

• Prof. Dr. Muzaffer Aksoy: Benzenin lösemiye yol açtığını kanıtlayarak tıp literatüründe devrim yapmıştır. Bu çalışmasıyla ABD’de benzenin yasal değerinin 1 ppm'e düşürülmesini sağlamış, thalessemia ve hemoglobin üzerine çalışmalarıyla dünya çapında tanınmıştır.

• Prof. Dr. İsmail Topuzoğlu: Türkiye’nin ilk işyeri hekimi olarak bilinir. 1947-1951 yılları arasında ABD’de İSG eğitimi almış ve yurda dönüşünde İSGÜM’ün (İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü Başkanlığı) kurulmasında kilit rol oynamıştır.

• Haldun Sirer: Meslek hastalıkları alanında uzmanlaşan Sirer, 1976 yılında İstanbul Eyüp Hastanesi bünyesinde 30 yataklı ilk Meslek Hastalıkları Kliniğini kurmuş ve uzun yıllar başhekimliğini yapmıştır.

• Prof. Dr. Ahmet Fahri Özok: Türkiye’de "Ergonomi" kavramının babasıdır. 1992 yılında Türk Ergonomi Derneğini kurarak, çalışma ortamlarının insan yapısına uygun hale getirilmesi sürecini başlatmıştır.

Dünya Tarihinde İlk Adımlar ve Klasik Dönem

İş sağlığına dair ilk yazılı eserler ve temel yaklaşımalar Avrupa kökenli bilim insanlarından gelmiştir:

• Georgius Agricola: Yazdığı "De Re Metallica" adlı eserle madencilikte iş kazalarına dikkat çekmiş ve dünyanın ilk mineraloji bilgini olarak kabul edilmiştir.

• Paracelsus: "De Morbis Metallicis" isimli dünyanın ilk iş hekimliği kitabını kaleme almıştır. Toksikolojinin kurucusu kabul edilen Paracelsus, zehirlerin dozu ile organizma arasındaki ilişkiyi ilk saptayan isimdir.

• Bernardino Ramazzini: İSG’nin babası sayılır. "De Morbis Artificum Diatriba" eserinde, hekimlere hastalarına "Ne iş yapıyorsunuz?" sorusunu sormalarını öğütlemiştir. Ergonominin ilkelerini ortaya koymuş ve iş yerlerinde koruyucu önlemleri savunmuştur.

Sanayi Devrimi ve Yasal Düzenlemelerin Öncüleri

Sanayi Devrimi ile birlikte çocuk işçiliği ve ağır çalışma koşullarına karşı duran isimler şunlardır:

• Michael Sadler: 1833 yılında yürürlüğe giren **"Fabrikalar Yasası"**nın mimarıdır. 9 yaş altı çocukların çalıştırılmasını yasaklamış ve iş müfettişliği kurumunu zorunlu kılmıştır.

• Robert Owen: İskoçya’daki fabrikasında çocuk işçi çalıştırmayı reddetmiş, çalışma saatlerini azaltmış ve işçiler için eğitim programları ile çevre düzenlemeleri yapmıştır.

• Sir Robert Peel: 1802 yılında İngiltere'de "Çıraklık Sağlık ve Ahlakı Kanunu"nu çıkararak çalışma saatlerini günde 12 saat ile sınırlandıran ilk düzenlemeyi yapmıştır.

• Antony Ashly Cooper: Maden ocaklarında ve fabrikalarda sömürülen kadın ve çocukların korunması için yasal mücadeleler vermiştir.

Tarihin İlginç Notları: Plini ve Percivall Pott

• Plini (Plinius): Antik Roma döneminde, tehlikeli tozlara karşı korunmak amacıyla işçilerin başlarına torba geçirmelerini önererek ilk maske benzeri koruyucunun temelini atmıştır.

• Percivall Pott: Baca temizleyicilerinde görülen skrotum kanserinin nedenleri üzerine eğilmiş ve mesleki kanser araştırmalarının öncüsü olmuştur.

İş sağlığı ve güvenliği, bu bilim insanlarının mirası üzerine inşa edilmeye devam ediyor. Bugün aldığımız her güvenlik önlemi, geçmişin bu titiz çalışmalarının bir meyvesidir.

Derleyen: Volkan ALTUNAY