İş Güvenliğinde Hayati Adımlar: Makine Tasarımı ve CE İşaretinin Önemi

İş hayatında karşılaşılan kazaların büyük bir kısmı, makine ve tesislerdeki güvenlik eksikliklerinden kaynaklanıyor. Konya Teknik Üniversitesi Makine Mühendisliği Bölümü'nden Dr. Yusuf Yılmaz'ın çalışması, işyerlerindeki gizli tehlikelere ve alınması gereken yasal önlemlere ışık tutuyor.

Çalışma hayatının vazgeçilmezi olan iş ekipmanları; işin yapılmasında kullanılan herhangi bir makine, alet ve tesisi ifade ediyor. Ancak bu ekipmanların çevresinde, kişilerin sağlık ve güvenlik yönünden riske maruz kalabileceği "tehlikeli bölgeler" bulunuyor. Tamamen veya kısmen bu bölgede bulunan maruz kişilerin ve iş ekipmanını kullanmakla görevli operatörlerin güvenliği, makinenin daha tasarım aşamasındayken düşünülmesi gereken en önemli unsurların başında geliyor.

Makine Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT) kapsamında hayati önem taşıyan CE Uygunluk İşareti, makinelerin çalışırken ve kullanılırken insanların, tüm canlıların ve çevrenin sağlık ve emniyetini tehdit etmeyeceğini belgeliyor. Ürünün güvenli olduğunu gösteren ve insan, can, mal, bitki ve hayvan varlığına zarar vermeyeceğini ispatlayan bu işaret; alçak gerilim cihazlarından oyuncaklara, asansörlerden basınçlı ekipmanlara ve makinelere kadar geniş bir yelpazede zorunlu tutuluyor.

İş makineleri, doğru tasarlanmadığında veya yanlış kullanıldığında pek çok riski beraberinde getiriyor. Tehlikeler temel olarak iki ana grupta toplanıyor:

Mekanik Tehlikeler: Bu grupta ezilme, kesme, bölme veya makaslama tehlikesi yer alıyor. Ayrıca takılma, sürtünme, yüksek basınçlı sıvıların kişilere fışkırması ile kapma veya yakalanma tehlikesi doğrudan fiziksel zararlara yol açabilen mekanik riskler arasındadır.

Diğer Tehlikeler: Mekanik olmayan risklerin başında statik elektrik dahil olmak üzere elektrik tehlikesi geliyor. Düşük ve yüksek sıcaklıkların yarattığı termik tehlikeler, titreşim ve gürültünün meydana getirdiği tehlikeler ile radyasyonun (iyonlaştırıcı ışınlar, mikro dalga, lazer) sebep olduğu tehlikeler de bu kapsamdadır. Bunlara ek olarak basınç, zehir, yanıcı ve patlayıcı malzemelerin sebep olduğu tehlikeler ile ergonomik prensiplerin ihmali de iş sağlığını ciddi şekilde tehdit etmektedir.

Makinelerin güvenlik bütünlüğü prensiplerine göre tasarlanması yasal bir zorunluluktur. Bir makinenin ömrü boyunca, montaj ve sökülme aşamaları da dahil olmak üzere, tahmin edilebilir anormal durumlarda bile her türlü kaza riskini ortadan kaldıracak şekilde yapılması hedeflenmelidir. Tasarım aşamasında, operatörün maruz kalacağı yorgunluk ve psikolojik stresin ergonomik ilkelerle en alt seviyeye indirilmesi gerekmektedir.

Ayrıca, makinelerin kumanda (kontrol) sistemlerinin güvenilirliği de kritik bir konudur. Yönetmeliklere göre kumanda tertibatları açıkça görülebilmeli, tanınabilmeli ve tereddüde mahal bırakmayacak şekilde konumlandırılmalıdır. Tehlike bölgesi dışına yerleştirilmesi gereken kumandaların (acil durum stop butonu gibi istisnalar hariç) ilave bir risk yaratmaması şarttır. Her makine, emniyetli bir şekilde durdurulabilmesi için bir durdurma tertibatı ile donatılmalı ve gerçek veya olası tehlikeli durumlardan kaçınmak maksadıyla mutlaka acil durum durdurma (acil stop) sistemine sahip olmalıdır. Güç beslemesinde yaşanacak dalgalanmalar veya kesilmeler, makinenin tehlikeli bir duruma geçmesine yol açmamalıdır.