Türkiye Hukuk Sisteminin Temelleri: Yaptırımlar, Mahkemeler ve Vatandaşlık Hakları Rehberi

Türkiye’de hukuk düzeninin işleyişi; yasama, yürütme ve yargı organlarının görev dağılımı ile şekillenmektedir. Toplum düzenini sağlayan yaptırımlardan yüksek mahkemelerin görevlerine, TBMM’nin yetkilerinden vatandaşlık haklarına kadar hukuk sisteminin temel taşlarını sizler için derledik.

Hukuk kurallarına aykırı davranılması durumunda devlet gücüyle uygulanan zorlamalara yaptırım (müeyyide) denir. Başlıca yaptırım türleri şunlardır:

Ceza: Suç işlenmesini önlemek amacıyla toplum adına uygulanan yaptırımdır.

Cebri İcra: Borcunu ödemeyen veya yükümlülüğünü yerine getirmeyen kişinin, devlet gücüyle bu işi yapmaya zorlanmasıdır.

İptal: Hukuka aykırı idari işlemlerin yargı yoluyla ortadan kaldırılmasıdır.

Tazminat: Hukuka aykırı bir fiil sonucu oluşan maddi veya manevi zararın giderilmesidir.

Hükümsüzlük: Bir işlemin hukuken geçersiz sayılmasıdır. Yokluk (kurucu unsur eksikliği), Mutlak Butlan (emredici hükümlere aykırılık) ve Nispi Butlan (irade sakatlığı) olarak türleri bulunur.

Türkiye’deki yargı sistemi, farklı görev alanlarına sahip yüksek mahkemeler ve kurullar tarafından yürütülür:

Yargıtay: Adliye mahkemelerince verilen kararların son inceleme merciidir.

Danıştay: İdari mahkemelerin kararlarını inceleyen en üst merci olup, yönetmeliklerin yargısal denetimini de yapar.

Sayıştay: Kamu idarelerinin gelir ve giderlerini TBMM adına denetler.

Anayasa Mahkemesi (AYM): 15 üyeden oluşur. Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasa'ya uygunluğunu denetler, bireysel başvuruları karara bağlar.

HSK (Hâkimler ve Savcılar Kurulu): 13 üyeden oluşur; hâkim ve savcıların mesleğe kabul, atama ve disiplin işlemlerini yürütür. Başkanı Adalet Bakanı'dır.

AİHM (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi): İç hukuk yolları tüketildikten sonra, kesin karardan itibaren 4 ay içinde başvurulabilen uluslararası bir merciidir.

Devletin yönetim mekanizması TBMM ve Cumhurbaşkanı arasındaki dengeye dayanır.

TBMM (Türkiye Büyük Millet Meclisi): Halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşur. Kanun koymak, değiştirmek, bütçeyi görüşmek ve savaş ilanına karar vermek temel görevleridir. Anayasa değişikliği için en az 1/3 teklif ve 2/3 (400 MV) kabul oyu gerekir.

Cumhurbaşkanı (CB): 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış Türk vatandaşları arasından seçilir. Görev süresi 5 yıldır. Kanunları yayımlar, yönetmelik çıkarır, TSK’nın Başkomutanlığını temsil eder ve OHAL ilan edebilir.

Kanunlar TBMM tarafından yapılır ve Cumhurbaşkanı tarafından 15 gün içinde Resmi Gazete'de yayımlanır. Bir kanunun tüm kişilere uygulanmasına genelliği ilkesi, ülke sınırlarındaki herkese uygulanmasına mülkilik, vatandaşın ülke dışındaki eylemlerine uygulanmasına ise şahsilik denir. Önemli Not: Temel haklara ilişkin uluslararası antlaşmalar ile kanunlar çakışırsa, uluslararası antlaşma hükümleri esas alınır.

Hukukta "Hak", kişilere tanınan ve korunan yetkidir. Haklar üç ana grupta toplanır:

Negatif Statü Hakları (Koruyucu Haklar): Konut dokunulmazlığı, vicdan ve düşünce hürriyeti gibi devletin müdahale edemeyeceği alanlardır.

Pozitif Statü Hakları (İsteme Hakları): Sağlık hakkı, eğitim hakkı gibi devletten hizmet talep edilen haklardır.

Aktif Statü Hakları (Katılma Hakları): Seçme ve seçilme, siyasi parti kurma gibi yönetime katılma haklarıdır.